دپارتمان ها
صلاحیت حرفه ای در روانشناسی و مشاوره

صلاحیت حرفه ای در روانشناسی و مشاوره
خلاصه کلاس آنلاین دکتر محمد حاتمی، رئیس سازمان نظام
روانشناسی و مشاوره کشور
سایت انجمن علمی مطالعات روان درمانی ایران
www.iranpsa.ir
@dr.mohammadhatami اینستاگرام
@psychopress94 تلگرام
انجمن علمی مطالعات رواندرمانی ایران
1
"صلاحیت حرفه ای در روانشناسی و مشاوره"
خلاصه کلاس آنلاین دکتر محمد حاتمی، رئیس سازمان نظام روانشناسی و مشاوره کشور
روانشناس و مشاور چه کسی است؟
برحسب قانون تشکیل سازمان نظام روانشناسی و مشاوره: روانشناس، کسی است که در یکی از رشتههای
مختلف روانشناسی در مقطع کارشناسی ارشد فارغالتحصیل شده باشد و مشاور کسی است که در یکی از
رشتههای مشاوره در مقطع کارشناسی ارشد فارغالتحصیل شده باشد؛ بنابراین افراد باید 135واحد درسی را
در مقطع کارشناسی بگذرانند سپس در مقطع کارشناسی ارشد در یکی از گرایشهای بالینی، تربیتی، استثنائی،
روان سنجی، عمومی، ورزشی، صنعتی و سازمانی، اجتماعی، شناختی، نظامی، مشاوره خانواده، مشاوره شغلی،
مشاوره توانبخشی، مشاوره تحصیلی فارغالتحصیل شوند و پس از فارغالتحصیلی به عضویت سازمان نظام
روانشناسی و مشاوره نایل میشوند.
عضویت در سازمان نظام روانشناسی و مشاوره چه مزیتی دارد؟
توصیه من به تمام فارغالتحصیلان این است به محض فارغالتحصیلی برای عضویت در سازمان نظام ثبتنام
نمایند و این امر بسیار ساده است؛ از طریق سایت سازمان pcoiran.irبا ارائه کارت ملی، یک قطعه عکس،
گواهی فارغالتحصیلی و پرداخت حق عضویت فوری به عضویت سازمان در خواهند آمد. مدت یکسال فرصت
دارند با کارورزی تحت نظر استاد ناظر توانمندیهای حرفهای خود را افزایش دهند و برای مصاحبه به کمیسیون
معرفی شوند. مزیت عضویت این است هر نوع کار حرفهای نیازمند مجوز است، وقتی شما عضو سازمان باشید
میتوانید تحت نظارت استاد ناظر کار حرفهای انجام دهید؛ چنانچه کسی از شما شکایت نماید نیازی به دادگاه
نیست و در سازمان به شکایت رسیدگی میشود، مگر اینکه جرم عمومی صورت گرفته باشد. سازمان میتواند از
عضو خود حمایت کند؛ در ثانی در نوبت مصاحبه قرار میگیرند، کسانی که 3سال عضو سازمان باشند برای
ورود آنها به کمیسیون امتیاز قائل خواهیم شد. در انتخابات سازمان حق رأی پیدا میکنند، بنابراین در سرنوشت
سازمان و رشته سهیم میشوند.
چرا سازمان نظام روانشناسی و مشاوره مانند سازمان نظام پزشکی پس از فارغالتحصیلی فوری پروانه
را نمیدهد و فرآیندش سخت است؟
اولا اینکه ما چگونه پروانه به افراد میدهیم، مربوط میشود به شورای مرکزی که باید تصویب کند؛ کوچکترین
دخالتی من به عنوان رئیس سازمان در این امر ندارم و نمیتوانم، اما بین پزشکی و روانشناسی و مشاوره تفاوت
زیاد است. سازمان ما یک صنف جوان است، هنوز زیرساختهایش برای این امر مهم آماده نشده است. در
پزشکی دانشجو چهار سال مبانی نظری را مطالعه میکند و 3سال مستقیم در بیمارستان بیمار میبیند و در
صورت قبولی در امتحان فارغالتحصیل میشود. اما در دانشگاههای ما دانشجویان فقط یک سری مطالب نظری
انجمن علمی مطالعات رواندرمانی ایران
2
میگذرانند و فارغالتحصیل میشوند؛ کمترین واحد عملی را دارند. مسأله سلامت روان بسیار مهم است. اگر
چنانچه پروانه به کسی بدهیم که کمترین اطلاعات و آگاهی تجربی داشته باشند ارزش پروانه از بین میرود.
اکنون هستند کسانی حتی تمام استاد دانشگاه و کتابهای زیادی دارند اما حتی یک مراجع را نمیتوانند پذیرش
کنند. بنابراین بین کار حرفهای و آموزشی تفاوت وجود دارد؛ بر همین منوال بود، سال گذشته اینجانب طرح
«توانمند سازی حرفهای و نظارت» برای حذف مصاحبه ارائه دادم که هنوز هم در حال پیگیری هستم و
تمرکز در دانشگاه است. دانشجویان واحد عملی را از دوره کارشناسی بگذرانند و سازمان هم نظارت نماید و
پس از فارغالتحصیلی بجای مصاحبه یک دوره شش ماهه عملی تحت نظارت سازمان بگذرانند و سپس پروانه
صادر شود؛ این طرح واقعاً طرح کارشناسی شدهای است. میتواند مشکل رشته را حل کند. اینکه برخی میگویند
مطالبی را میگویند فقط تبلیغاتی است، چون در سازمان همین افراد میآیند، میگویند چرا سختگیری نمیکنید،
مدارکش موجود است؛ اما بیرون میروند چیزی دیگری میگویند؛ با صداقت با اعضاء صحبت نمیکنند. حرف من
این است، من با شرایط موجود مخالف هستم اما طرح جایگزین دارم و بسیاری از کارشناسان هم تأیید کردهاند
و در دنیا هم همینطور است؛ انشاءالله من طرحم را پیگیری میکنم و مطمئناً به نتیجه خواهم رساند.
وضعیت نوبت دهی در کمیسیون تخصصی چگونه است؟
در یکسال گذشته که مسئولیت سازمان را برعهده گرفتهام مصاحبه در کمیسیونها به 5برابر افزایش یافته است.
ما در گذشته هر 6ماه یک مراسم تحویل پروانه داشتیم اما در سال گذشته هر ماه مراسم تحویل پروانه داشتیم.
اما سازمان از اسفند تا اردیبهشت تعطیل شد و اکنون با احتیاط کمیسیونها را شروع کردیم. طرح مصاحبه
مجازی را دادیم، شورای مرکزی هنوز نظری نداده است. ما در سه کمیسیون مشکل داریم (کمیسیون بالینی،
مشاوره خانواده و استثنائی) اما برنامهریزی کردیم. امیدواریم همه کمیسیونها به روزرسانی شوند. اساتید باید
همکاری کنند؛ هر چند کسانی هستند کار شکنی میکنند، همانهایی که در بیرون میگویند چرا کمیسیونها
این کار را کرده و در داخل میآیند میگویند سختگیری کنید. اگر این کارشکنیها نبود تا حالا تمام
کمیسیونها به روزرسانی شده بود. الآن در 4استان مصاحبه انجام میشود. در تاریخ سازمان نظام روانشناسی
و مشاوره بیسابقه است؛ در استانهای دیگر اگر استاد و دانشیار به بالا حداقل 5نفر داشته باشند کمیسیون
تلفیق تشکیل میدهیم و اگر کرونا (ستاد ملی) اجازه دهد با مسافرت به استانها در همانجا مصاحبه خواهیم
کرد. بنابراین تمام تلاش خود را خواهیم کرد علیرغم کارشکنیها نوبتدهی را به روز نماییم. امیدوارم اعضاء
شورای مرکزی، اساتید دانشگاه و اعضاء کمک کنند «طرح توانمند سازی و نظارت» تصویب شود و جایگزین
مصاحبههای فعلی شود. مشکل سازمان حل میشود و ارزش پروانه هم حفظ میشود؛ ما بجای محدودیت سازی
و مصاحبه نظارت را قوی کنیم و به دانشگاهها فشار آوریم دورههای کارورزی بگذارند و سازمان هم دوره 6
ماهه عملی آنموقع پس از فارغ التحصیلی به همه پروانه دهیم و نظارت کنیم، اگر کسی ضعیف بود، پروانه را
تمدید نکنیم.
فرآیند دریافت پروانه اشتغال:
انجمن علمی مطالعات رواندرمانی ایران
3
پس از عضویت و گذراندن دوره کارورزی تحت نظر استاد ناظر (البته سازمان گواهی گذراندن کارورزی را لازم
ندارد، باید در جلسه مصاحبه ثابت نمایید، میتواند کار حرفهای انجام دهد) پرونده دریافت پروانه در سازمان
تکمیل میشود و در نوبت مصاحبه قرار میگیرند. در صورت موفقیت در کمیسیون مصاحبه پروانه با امضاء
رئیس سازمان به درمانگر اعطاء میشود.
تعریف صلاحیت حرفهای:
یک فارغالتحصیل رشته روانشناسی و مشاوره از او 3انتظار وجود دارد. اول بتواند آنچه آموخته به دیگران
انتقال دهد؛ یعنی کار آموزشی انجام دهد، دوم بتواند در موضوعات روانشناسی و مشاوره کار پژوهشی انجام
دهد و سوم اگر کسی به او مراجعه کرد و تقاضای کمک کرد بتواند به او کمک کند؛ مثال میزنم، فردی به شما
به عنوان روانشناس یا مشاور مراجعه کرده و میگوید:
- من بیقرارم، آمدم کمکم کنید؛
- بچه من زیاد گریه میکند و از من جدا نمیشود؛
- همسرم زود عصبانی میشود و همیشه جنگ و دعوا داریم؛
- من اکثراً نگران بچهام هستم؛
- از اینکه دیگران مرا ارزیابی میکنند، اضطراب دارم و ......
از این قبیل مراجعات: اینجاست کار حرفهای شروع میشود؛ آیا شما فوری باید نصیحت کنید. اینکار را نکنید
..... اینجاست بحث صلاحیت حرفهای شروع میشود. هر کدام از این مراجعین میتوانند یک بیماری جدی روانی
داشته باشند. پس شما ابتدا باید ارزیابی روانی کنید که فرد چه مشکلی دارد و شما کار حرفهای خود را شروع
میکنید؛ پس صلاحیت حرفهای یعنی توانمندی کمک به دیگران با توجه به تکنیکها و رویکردهای روانشناسی
و مشاوره
مؤلفههای تخصصی «صلاحیت حرفهای»
ارزیابی روانی: مهمترین اصل در احراز صلاحیت حرفهای این است وقتی فردی با یک مشکل به شما مراجعه
میکند، شما بتوانید ارزیابی کنید و مشکل او را تشخیص دهید. ارزیابی روانی متکی به سه اصل است:
اول: مصاحبه
دوم: مشاهده
سوم: آزمون
در فرآیند ارزیابی روانشناس یا مشاور باید بتواند با مراجع صحبت کند و مشکلات و نشانههای مرضی را استخراج
کند. مهمترین کار برای شما «نشانه شناسی» در جریان مصاحبه است؛ یعنی هر رشتهای که هستید، شما باید
ارزیابی روانی را بدانید و با نشانههای اختلالات روانی آشنا باشید. بنابراین دانستن DSM-5برای همه واجب
است. رابطه برقرار کردن با مراجع، بررسی شکایت و مشکل او، حل مقاومت و بررسی وضعیت روانی اعم از تفکر،
هیجان، زبان بدن، رفتار، انگیزش، حافظه، تکلم، حرکات و ...... تماماً بررسی میشود، نشانههای مرضی را پیدا
انجمن علمی مطالعات رواندرمانی ایران
4
کنید. ما افراد سالم تمام نشانههای مرضی مثل نگرانی، بیقراری، حواسپرتی و .... داریم، این امری عادی است
اما اگر این نشانهها در فرآیند زندگی عادی ما مشکل ایجاد کنند، مرضی میشوند یعنی از نظر شدت، مدت و
فراوانی پس همه فارغالتحصیلان رشتههای مختلف باید بتوانند ارزیابی روانی کنند و مشکل را تشخیص دهند.
البته از طریق مصاحبه، مشاهده و در صورت لزوم از آزمونهای مختلف روانشناختی استفاده نمایند؛ تفاوت ما
که کار حرفهای میکنیم با دیگران در همین ارزیابی روانی و پیدا کردن مشکل و ریشههای آن میباشد.
آیا همه گرایشهای روانشناسی و مشاوره میتوانند کار حرفهای انجام دهند؟
بلی تمام گرایشهایی که اکنون در سازمان نظام روانشناسی و مشاوره به آنها پروانه یا گواهی فعالیت حرفهای
میدهند، میتوانند کار حرفهای انجام دهند؛ این مطلب که فقط رشتهها بالینی و سلامت میتوانند کار حرفهای
انجام دهند، صحیح نیست. هرکدام از گرایشها براساس جمعیت هدف خود میتوانند کار حرفهای انجام دهند.
مثلاً جمعیت هدف رشته بالینی 23/8درصد مردم که نیاز به خدمات بالینی دارند، رشته سلامت بیماریهای
جسمانی اعم از دیابت، سرطان و .... که بالاترین مرگ و میر در کشور مربوط به این بیماریها است؛ رشته
تربیتی کودکان و نوجوانان، مدرسه و نظامهای تربیتی و آموزشی است، رشته استثنائی افراد مرزی به پائین که
استثنائی میباشند جمعیت هدف این رشته ها هستند و ...... و سایر رشتهها همینطور. علاوه بر این در بخش
پیشگیری جمعیت هدف همه رشتهها جمعیت 80میلیونی است که باید جامعه را آموزش دهند دچار مشکلات
روانی نشوند. بنابراین همه رشتههای روانشناسی و مشاوره میتوانند پروانه اشتغال بگیرند، اما برای جمعیت
هدف خود کار کنند.
فرمول بندی تشخیصی:
یکی دیگر از مؤلفههای صلاحیت حرفهای کار فرمول بندی تشخیصی است. هر روانشناس و مشاوری باید بتواند
کار فرمولبندی تشخیصی را که حد وسط تشخیص و درمان است انجام دهد. در فرمولبندی مشخص میشود
شما در پروژه درمان باید چکار کنی و بر حسب رویکردی که دارید روی چه مسائلی کار کنید؛ بنابراین
فرمولبندی مداخلات روانشناختی و اجتماعی لازم را که متوجه درون و بیرون است مشخص میکند و براساس
ریلگذاری فرمولبندی شما کار درمان را آغاز میکنید.
مداخلات درمانی در صلاحیت حرفهای:
یکی از مهمترین ویژگیهای روانشناس و مشاور در احراز صلاحیت حرفهای تسلط او به یک یا دو رویکرد
درمانی است. در مرحله قبلی تشخیص و ارزیابی روانی اجباری است، هر درمانگری باید به ارزیابی روانی تسلط
داشته باشد؛ چون وقتی کسی با یک مشکل به شما مراجعه میکند شما باید تشخیص دهید مشکل چیست
چون احتمال هر نوع اختلالی وجود دارد؛ از یک مشاوره و راهنمایی ساده تا مشکل جدی اختلال سایکوتیک،
پس در تشخیص باید آمادگی کامل داشته باشیم. اما در بخش مداخلات درمانی میتوانید ارجاع دهید، بگوئید
در این زمینه تخصص ندارم، ارجاع عیب نیست بلکه هنر و تجربه است. ما باید تیمی کار کنیم، هر کس در
حوزه خود کار کند. مداخلات درمانی عبارتند از زیستی، روانی، اجتماعی و معنوی، ما باید برای تشخیص و
انجمن علمی مطالعات رواندرمانی ایران
5
درمان نگاه یکپارچه نگر داشته باشیم؛ اگر لازم بود به روانپزشک جهت مداخله دارویی ارجاع دهیم و در
مداخلات روانشناختی براساس رویکرد درمانی فرمولبندی تشخیصی در زمینه تفکر یا شناخت و ادراک صحیح
باید مداخلات روانی لازم اعم از طرحواره درمانی، شناختدرمانی، رفتار درمانی یا سایر رویکردها استفاده
میشود، تنظیم هیجان، اصلاح رفتار و افزایش انگیزه از مداخلات روانشناختی محسوب میشود. در کنار آن
مداخلات اجتماعی در خانه، اجتماع و مدرسه ضروری به نظر میرسد؛ پس از درمان ما باید مسلط به مهارتهای
تابآوری سلامتروان باشیم . مهارتهای زندگی، کنترل خشم، استرس، حل مسأله، ارتباط موثر، سبک زندگی
و غیره .... جهت پایداری درمان باید انجام دهیم. تکالیف خانه نیز ضرورت دارد.
شخصیت درمانگر:
یکی از مؤلفههای عمومی صلاحیت درمانگر شخصیت درمانگر است. اول اینکه سلامتروان درمانگر اهمیت
زیادی دارد؛ بنابراین ارزیابی سازمان نظام روانشناسی و مشاوره در این بخش اهمیت دارد. درمانگر شخصیت
سالم، جذاب و خوشنام باید داشته باشد. خلاقیت و کاوشگری جزء خصوصیات او است. خود ارزیابی و
خودکاوی درمانگر اهمیت دارد؛ زندگی فردی و شخصی درمانگران برای مراجعین اهمیت دارد.
اخلاق حرفهای:
آخرین مؤلفه صلاحیت حرفهای درمانگر اخلاق حرفهای در زمینه مسائل حقوقی، قانونی و حرفهای، ارتباط
درمانگر و مراجع است. هیچ درمانگری نمیتواند روابط شخصی با مراجع خود برقرار کند. از همه مهمتر
توجه به فرهنگ مراجع اهمیت دارد. درمانگر مسأله فرهنگ جامعه را باید جدی بگیرد. ما نمیتوانیم کار
حرفهای انجام دهیم اما به مسائل فرهنگی توجه ننمائیم. روانشناسی بدون توجه به فرهنگ جامعه محکوم
به فناست، برخی اشتباهات زیادی انجام میدهند. در کشور ایران مطابق فرهنگ و ایدیولوژی آنها باید
مشاوره داد، در غیر اینصورت کار درمانگری با مشکل مواجه میگردد. شما باید کاملاً به مسائل حقوقی
مسلط باشید و در فرآیند درمان دچار اشتباه نشوید. مرز صلاحیت حرفهای را بدانید و از عناوین غیرواقعی
آنچه در پروانه سازمان نظام روانشناسی و مشاوره قید شده چیز دیگری استفاده نکنید. این جزء صداقت
درمانگر است. اگر از عناوین غیر واقعی مثل سکس تراپ و غیره و ..... استفاده نمائید و مجوز آن را نداشته
باشید. در صورت شکایت برایتان مشکل ایجاد میگردد؛ محیطی که کار درمانی انجام میدهید حتماً رسمی
باشد، در پارک و محیط غیر رسمی ممنوع است.
آیا پروانه سازمان نظام روانشناسی و مشاوره لازم است؟
تنها پروانهای که در کشور از نظر قانونی اعتبار دارد پروانه سازمان نظام روانشناسی و مشاوره است. چنانچه
مشکل قانونی ایجاد شود یا کسی شکایت به دادگاه ببرد. احکام سنگینی برای کسانی که پروانه سازمان
نظام ندارند، صادر میشود. بعضی ها با مجوز مراکز سازمان بهزیستی کار حرفهای انجام میدهند؛ این خیلی
ریسک بزرگی است. اگر کسی شکایت کند نوعی کلاه برداری محسوب میشود. سازمان بهزیستی حق
دادن مجوزی دال بر فعالیت حرفهای ندارد؛ پس پروانه سازمان نظام از گواهینامه رانندگی هم مهمتر
انجمن علمی مطالعات رواندرمانی ایران
6
است. پروانه سازمان نظام روانشناسی و مشاوره در تمام دنیا اعتبار دارد، قدر پروانه سازمان نظام را بدانید.
بعضیها شاید برای آنها سخت باشد. اما در دراز مدت به این نتیجه میرسند که پروانه سازمان نظام به
آنها شخصیت و اعتبار میدهد؛ سازمان نظام هویت شماست پس آن را پاس بدارید.
آشنایی با انجمن مطالعات روان درمانی ایران
این انجمن تخصصی ترین انجمن علمی ایران است. پس از مشکلاتی که با وزارت بهداشت، درمان و
آموزش پزشکی داشتیم به این نتیجه رسیدیم با اضافه کردن یک کلمه مطالعات مجوز انجمن را بگیریم.
اما اساسنامه و شرح وظایف همان قبلی است. این انجمن مربوط به روانشناسان و مشاوران ایران است؛
پس عضو انجمن شوید و این انجمن را تقویت نمائید. انجمن برنامههای زیادی در پیش دارد. امسال
همایش ملی «آسیبشنا سی و مداخلات روانشناختی اجتماعی کرونا و پسا کرونا» در پیش داریم،
اطلاعرسانی خواهد شد. دپارتمان تخصصی آن با مدیریت روانشناسان و مشاوران ایران شروع به فعالیت
مینماید. آدرس سابت انجمن جهت عضویت www.Iranpsa.irاست. این انجمن جزئی از هویت ماست
برای تقویت آن متحد شویم، بزودی کارگاهها و دورههای آموزشی انجمن آغاز میگردد.
پایان
سایت انجمن علمی مطالعات روان درمانی ایران
www.iranpsa.ir
@dr.mohammadhatami اینستاگرام
@psychopress94 تلگرام